Kościół św. Mikołaja na Rynku Staromiejskim w Pradze – barokowa świątynia pełna symboli i światła5/15/2026 Autor: Michał Dzieńdziura, licencjonowany przewodnik po Pradze Przy praskim Rynku Staromiejskim, zaraz obok pomnika Jana Husa, znajduje się kościół św. Mikołaja na Starym Mieście – jedna z najwybitniejszych realizacji czeskiego baroku. Wielu turystów skupia uwagę przede wszystkim na gotyckim kościele Tyńskim i zegarze astronomicznym, tymczasem kościół św. Mikołaja należy do najbardziej dopracowanych artystycznie wnętrz sakralnych Pragi. To jedna z tych świątyń, w których architektura, światło i sztuka tworzą spójną barokową całość.  Średniowieczne początki i barokowa przebudowa Kościół św. Mikołaja należy do najstarszych świątyń Starego Miasta. W źródłach pojawia się już w 1273 roku przy okazji wzmianki o powodzi. Samo wezwanie kościoła nie było przypadkowe. Święty Mikołaj od wieków uchodził za patrona kupców, żeglarzy i podróżnych, a okolice Rynku Staromiejskiego stanowiły handlowe centrum średniowiecznej Pragi. Dedykowanie świątyni właśnie temu świętemu dobrze oddawało charakter tej części miasta. W 1635 roku świątynię przejęli benedyktyni z klasztoru Emauzy. Początkowo rozważano przebudowę starego gotyckiego kościoła, jednak ostatecznie zdecydowano się na całkowite wyburzenie wcześniejszej budowli i wzniesienie nowej świątyni w modnym wówczas stylu barokowym. Budowę rozpoczęto w 1732 roku, a już w 1737 roku kościół został ukończony i konsekrowany. Autorem projektu był Kilián Ignác Dientzenhofer – jeden z najwybitniejszych architektów czeskiego późnego baroku. Co ciekawe, pierwotnie główna fasada nie była skierowana ku dzisiejszej przestrzeni Rynku Staromiejskiego, lecz ku niewielkiemu placowi zwanemu Kurný trh (dzisiejszy Plac Franza Kafki). Dopiero późniejsze zmiany urbanistyczne skierowały kościół w kierunku rynku i sprawiły, że stał się jedną z dominant tej części miasta. Architektura pełna ruchu Dientzenhofer stworzył wnętrze niezwykle dynamiczne. Ściany wydają się falować, arkady otwierają się pod różnymi kątami, a kopuła nadaje całości wrażenie lekkości. Główna przestrzeń prowadzi wzrok ku kopule, a boczne kaplice i arkady płynnie łączą się z nawą, tworząc charakterystyczną dla późnego baroku dynamiczną kompozycję. Ważną rolę odgrywa dekoracja stiukowa wykonana przez Bernarda Spinettiego. Stiuki podkreślają podziały architektoniczne i kierują wzrok ku sklepieniom, współtworząc efekt ruchu, który wyróżnia wnętrze kościoła. Kim był święty Mikołaj? Patron kościoła, święty Mikołaj, był biskupem miasta Mira w Azji Mniejszej żyjącym na przełomie III i IV wieku. Już we wczesnym średniowieczu stał się jednym z najpopularniejszych świętych chrześcijaństwa. Szczególnym kultem otaczali go kupcy, żeglarze, podróżni i ludzie związani z handlem. Według legend święty Mikołaj zasłynął pomocą ubogim i potrzebującym. Najbardziej znana opowieść mówi o trzech ubogich siostrach, którym potajemnie przekazał pieniądze na posag. Właśnie dlatego w ikonografii bardzo często pojawiają się trzy złote kule lub trzy sakiewki – jeden z najbardziej charakterystycznych symboli świętego. W sztuce chrześcijańskiej święty Mikołaj przedstawiany jest najczęściej jako biskup – w mitrze, z pastorałem i bogato zdobionymi szatami liturgicznymi. Często towarzyszą mu również dzieci, statki lub kotwice, nawiązujące do jego roli opiekuna podróżnych i żeglarzy. W kościele św. Mikołaja na Rynku Staromiejskim motywy związane z patronem pojawiają się wielokrotnie – zarówno w freskach Kosmasa Damiana Asama, jak i w dekoracjach rzeźbiarskich na zewnątrz (na każdej ze stron). Ołtarz główny Ołtarz główny pochodzi z 1737 roku i został wykonany ze sztucznego marmuru. Jego kompozycja jest typowo barokowa – kolumny ze złoconymi kapitelami, dekoracyjne zwieńczenia i wyraźne podporządkowanie całej struktury centralnej osi prezbiterium. Dawniej w ołtarzu znajdował się obraz Matki Boskiej z 1917 roku. Został on później zastąpiony obrazem Chrystusa. Znajdujący się po lewej stronie sztandar z kielichem i hasłem Jana Husa „Prawda zwycięża” przypomina, że świątynia należy dziś do Czechosłowackiego Kościoła Husyckiego.  Freski Kosmasa Damiana Asama Najważniejszym elementem malarskim wnętrza są freski bawarskiego malarza Kosmasa Damiana Asama, wykonane w latach 1735–1736. Asam był jednym z najwybitniejszych artystów późnego baroku w Europie Środkowej, a dekoracja praskiego kościoła św. Mikołaja należy do jego najważniejszych realizacji poza Bawarią. Program ikonograficzny fresków jest wyjątkowo bogaty. Freski nad ołtarzem W głównej kompozycji nad ołtarzem pojawia się najpierw apoteoza świętego Mikołaja jako jednego z filarów Kościoła. Święty przedstawiony został jako biskup wyniesiony ku chwale nieba, z trzema złotymi kulami i filarem. Dalej pojawia się motyw narodów świata oddających cześć świętemu Mikołajowi – typowy dla baroku sposób podkreślenia uniwersalności kultu świętego W następnym przedstawieniu Maryja przyjmuje świętego Mikołaja do nieba. Ostatnia scena to cud świętego Mikołaja na morzu, nawiązujący do jego roli opiekuna żeglarzy i podróżnych.  Freski w kopule Ponieważ kościół należał do benedyktynów, w programie dekoracji obecne są tu sceny ze świętym Benedyktem. W pendentywach i pasach pod kopułą przedstawiono kolejno kuszenie św. Benedykta rzucającego się w ciernie, św. Benedykta zamieniającego świątynię Apollina w kościół, ostatnie spotkanie św. Benedykta i jego siostry św. Scholastyki oraz św. Benedykta z królem Ostrogotów Totilą. Uzupełnieniem programu kopuły w węższych pasach są motywy starotestamentowe: Józef i żona Potifara, Mojżesz wyprowadzający wodę ze skały za pomocą kija, Debora i Barak śpiewający pieśń po zwycięstwie Izraelitów nad Siserą oraz Dawid grający na harfie przed Saulem.  Na filarach pod główną kopułą znajdują się także przedstawienia czterech ewangelistów – św. Jana (z orłem), św. Mateusza (z aniołem), św. Łukasza (z bykiem) i św. Marka (z lwem). Rzeźby we wnętrzu Wnętrze kościoła zdobią figury ośmiu świętych ustawione wysoko w niszach nawy. Znajdziemy wśród nich m.in. świętą Helenę, świętego Benedykta, świętego Bernarda z Clairvaux, świętą Teresę, świętą Małgorzatę czy postać papieża. Ten zestaw postaci nie jest przypadkowy. Święty Benedykt przypomina o benedyktyńskiej historii kościoła, święty Bernard z Clairvaux (którego Pradze spotykamy również na I filarze Mostu Karola) nawiązuje do tradycji monastycznej, święta Helena przywołuje tradycję odnalezienia Krzyża Świętego, a postać papieża uzmysławia hierarchię Kościoła. Postacie przedstawiono w dynamicznych, dramatycznych pozach z wyrazistą mimiką twarzy – typowo dla barokowej rzeźby XVIII wieku. Na dole, we wnękach, znajdziemy jeszcze nowsze gipsowe rzeźby – św. Michała Archanioła triumfującego nad diabłem oraz św. Jerzego poskramiającego smoka.  Ambona i organy Na uwagę zasługuje również drewniana ambona pochodząca z pierwszej połowy XVIII wieku. W przeciwieństwie do wielu barokowych ambon jej dekoracja jest raczej oszczędna – ozdobiono ją motywem złoconych winogron, przedstawieniami czterech ewangelistów oraz niewielkimi figurami świętych ustawionymi na zwieńczeniu. W kościele zachowały się także oryginalne barokowe ławki z lat trzydziestych XVIII wieku, harmonijnie wpisujące się w wystrój wnętrza. Nad zachodnim wejściem można natomiast zobaczyć XVIII-wieczny prospekt organów ozdobiony figurami aniołów i bogatymi złoceniami.  Carski żyrandol Jednym z najbardziej niezwykłych elementów wnętrza jest monumentalny żyrandol zawieszony pod kopułą. Pochodzi z 1880 roku i związany jest z okresem, gdy kościół służył rosyjskiej cerkwi prawosławnej. Według informacji podawanych przez sam kościół był darem cara Mikołaja II. Wykonano go w hucie szkła w Harrachovie, jednym z najważniejszych ośrodków produkcji szkła w Czechach. Ma żelazną konstrukcję pokrytą elementami ze szlifowanego kryształowego szkła. Jego forma miała nawiązywać do rosyjskiej korony carskiej. Konstrukcja ma około 4 metrów średnicy i waży około 1400 kilogramów. Pośrodku znajduje się kryształowy krzyż. Kryształowe elementy efektownie odbijają światło wpadające przez kopułę, dzięki czemu żyrandol stał się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów całego wnętrza.  Reformy Józefa II i zmienne losy kościoła W 1787 roku, podczas reform cesarza Józefa II, klasztor benedyktynów został zlikwidowany, a kościół zamknięto. Wyposażenie świątyni częściowo rozsprzedano lub przeniesiono, a sam budynek zaczął pełnić funkcje zupełnie odmienne od pierwotnych. Kościół wykorzystywano między innymi jako spichlerz, magazyn mebli, a później archiwum. Od 1865 roku pełnił funkcję sali koncertowej. W 1871 roku świątynię przekazano rosyjskiej cerkwi prawosławnej. Od 1920 roku należy do Czechosłowackiego Kościoła Husyckiego. To właśnie tutaj 11 stycznia ogłoszono powstanie tej wspólnoty, o czym przypomina tablica umieszczona wewnątrz kościoła. Fasada i dekoracja zewnętrzna Fasada kościoła jest równie interesująca jak wnętrze. Dientzenhofer zastosował dynamiczną kompozycję typową dla późnego baroku – falujące linie, mocne pionowe podziały, wysokie okna i wyraźnie zaakcentowaną kopułę. Do głównego wejścia prowadzą charakterystyczne półkoliste schody, podkreślające teatralny charakter fasady. Nad portalem znajduje się dekoracja rzeźbiarska z monstrancją, ku której zwracają się alegorie Starego i Nowego Testamentu – symbol ciągłości między obiema częściami Biblii oraz znaczenia Eucharystii. Powyżej – chyba w myśl zasady, że w Pradze barok bez tego świętego nie istnieje, widzimy Jana Nepomucena. Po bokach umieszczono figury świętego Mikołaja oraz świętego Prokopa prowadzącego diabła na łańcuchu. Obecność św. Prokopa – jednego z najważniejszych czeskich świętych – nadaje dekoracji wyraźnie lokalny charakter. Większość dekoracji rzeźbiarskiej zewnętrznej części kościoła wykonał Antonín Braun, bratanek słynnego Matyáša Bernarda Brauna. Wykonany w 1709 Święty Mikołaj pochodzi z warsztatu Matěja Václava Jäckela. Na fasadzie znajdują się również figury św. Benedykta, św. Wita, św. Ludmiły, św. Scholastyki oraz św. Wacława. Na szczycie kopuły umieszczono alegorie Miłosierdzia i Łagodności. Od strony ulicy Pařížská znajduje się pseudo-barokowa figura świętego Mikołaja autorstwa B. Stefanovskiego z 1905 roku, wtórnie umieszczona na elewacji. Warto zwrócić uwagę także na monumentalne dębowe drzwi z żelaznymi okuciami. Ich dekoracja obejmuje motywy ornamentalne oraz półpostacie strażników.  Na co warto zwrócić uwagę podczas zwiedzania?
Podczas wizyty w kościele warto przyjrzeć się szczególnie: – freskom Kosmasa Damiana Asama z lat 1735–1736, – scenom ze świętym Mikołajem, świętym Benedyktem i motywom starotestamentowym, – dekoracji stiukowej Bernarda Spinettiego, – ołtarzowi głównemu z 1737 roku, – figurom świętych w nawie, – prospektowi organowemu z drugiej tercji XVIII wieku, – carskiemu żyrandolowi z 1880 roku, – figurze św. Mikołaja nad wejściem z 1709 roku, – dębowym drzwiom z żelaznymi okuciami. Kościół św. Mikołaja należy do najciekawszych barokowych świątyń Pragi – nie tylko ze względu na architekturę, ale również niezwykle bogaty program artystyczny i wielowarstwową historię. Godziny otwarcia Kościół św. Mikołaja na Rynku Staromiejskim jest obecnie otwarty dla zwiedzających w następujących godzinach: poniedziałek: 10:00–17:00 wtorek: 10:00–17:00 środa: 10:00–17:00 czwartek: 10:00–17:00 piątek: 10:00–17:00 sobota: 10:00–16:00 niedziela: 10:00–17:00 Warto pamiętać, że godziny mogą czasowo ulegać zmianie podczas koncertów, nabożeństw lub wydarzeń organizowanych przez Czechosłowacki Kościół Husycki. Chcesz odkryć więcej niezwykłych miejsc w Pradze? Chcesz lepiej poznać Pragę, jej historię, architekturę i ukryte symbole? Zapraszamy na nasze wycieczki z polskim przewodnikiem. Podczas spacerów pokazujemy zarówno najważniejsze zabytki, jak i mniej znane detale, których większość turystów nigdy nie zauważa. A jeśli planujesz podróż do innych miast Europy lub świata, stowarzyszenie Przewodnicy bez Granic pomoże Ci znaleźć wycieczki po polsku w ponad 60 destynacjach. Z przyjemnością polecam moich kolegów i koleżanki – lokalnych przewodników, którzy pokazują swoje miasta z taką samą pasją jak my Pragę. PS Czy wiesz, że… architekt kościoła św. Mikołaja w Pradze Kilián Ignác Dientzenhofer zaprojektował również Bazylikę kolegiacką Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Jadwigi Śląskiej w Legnickim Polu w woj. Dolnośląskim?
0 Komentarze
Odpowiedz |
