Wyobraźcie sobie, że ktoś otrzymuje zadanie wykonania kopii słynnego XIX-wiecznego obrazu, ale zamiast wiernie odtworzyć oryginał, zaczyna zmieniać twarze przedstawionych na nim ludzi. Niektóre postacie odmładza, inne postarza, a jednej zmienia nawet płeć. Co więcej, na obrazie pojawiają się podobizny współczesnych osób, w tym podobno znajomych artysty, jego żony, a nawet rodzinnego psa! Brzmi jak żart? Tymczasem właśnie taki skandal wybuchł w 2022 roku wokół jednego z najsłynniejszych zabytków Pragi - zegara astronomicznego Orloj.
Najbardziej zaskakujące jest jednak to, że przez ponad trzy lata nikt nie zwrócił na te zmiany większej uwagi. Każdego dnia przed zegarem gromadziły się tłumy turystów, którzy fotografowali zabytek, podziwiali jego mechanizm i obserwowali słynny pochód apostołów. Tymczasem tuż pod tarczą astronomiczną znajdowało się dzieło, które w wielu szczegółach odbiegało od swojego XIX-wiecznego pierwowzoru.
Kalendarz Orloja - arcydzieło Josefa Mánesa
Praski zegar astronomiczny, znajdujący się na południowej ścianie Ratusza Staromiejskiego, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta. Jego początki sięgają 1410 roku, ale nie wszystkie elementy tego niezwykłego mechanizmu są równie stare.
W dolnej części Orloja znajduje się wielka, okrągła tarcza kalendarzowa, której dekorację namalował w 1866 roku Josef Mánes, jeden z najwybitniejszych czeskich malarzy XIX wieku.
Mánes przedstawił na niej dwanaście scen symbolizujących kolejne miesiące roku. Widzimy ludzi podczas prac rolniczych, odpoczynku i codziennych zajęć charakterystycznych dla poszczególnych pór roku. Towarzyszy im dwanaście znaków zodiaku, a całość otaczają oznaczenia dni i imion świętych.
Kalendarz jest nie tylko ozdobą zegara, lecz także pięknym świadectwem XIX-wiecznego wyobrażenia o życiu na czeskiej wsi.
Co ciekawe, Mánes również wykorzystywał w swoim dziele twarze rzeczywistych osób. Wśród jego modeli znaleźli się między innymi słynny czeski uczony Jan Evangelista Purkyně oraz jego syn Karel, który także był malarzem.
Ten szczegół okaże się szczególnie interesujący w dalszej części naszej historii.
Oryginał Mánesa wisiał na Orloju stosunkowo krótko. Już w 1882 roku, w obawie przed niszczącym działaniem pogody, zastąpiono go kopią, a oryginalne dzieło przeniesiono do muzeum.
Podczas walk o Pragę w maju 1945 roku Ratusz Staromiejski został poważnie uszkodzony przez pożar. Zniszczeniu uległ również znajdujący się na zegarze kalendarz. Po wojnie wykonano kolejną kopię dzieła Mánesa, która także nie była całkowicie identyczna z oryginałem.
W następnych dziesięcioleciach kalendarz odnawiano, aż wreszcie przyszedł czas na kolejną wielką renowację.
I właśnie wtedy zaczęła się nasza historia.
Wielka renowacja praskiego Orloja w 2018 roku
W 2018 roku zakończyła się gruntowna renowacja Ratusza Staromiejskiego i znajdującego się na nim zegara astronomicznego. Prace prowadzono z dużym rozmachem, a odnowiony Orloj ponownie uruchomiono we wrześniu tego samego roku.
Jednym z elementów renowacji było wykonanie nowej kopii kalendarza Mánesa. Zadanie powierzono Stanislavowi Jirčíkowi, akademickiemu malarzowi i doświadczonemu konserwatorowi dzieł sztuki, absolwentowi praskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Jirčík miał odpowiednie wykształcenie i doświadczenie zawodowe. Zajmował się między innymi konserwacją malowideł ściennych, obrazów i dekoracji zabytkowych budynków. Nie był więc przypadkowym artystą, któremu powierzono niezwykle odpowiedzialne zadanie.
Nowy kalendarz zamontowano na Orloju, a mieszkańcy Pragi i turyści mogli ponownie podziwiać odnowiony zabytek.
Wszystko wyglądało pięknie. Przynajmniej na pierwszy rzut oka.
Jeden spacer, który zapoczątkował wielki skandal
Pod koniec 2021 roku Milan Patka, członek czeskiego stowarzyszenia Klub Za starou Prahu, zajmującego się ochroną historycznego dziedzictwa miasta, przechodził przez Rynek Staromiejski.
Spojrzał na kalendarz Orloja i zauważył coś dziwnego.
Na jednym z medalionów przedstawiających miesiące roku znajdowała się para zakochanych. Patka pamiętał, że na oryginalnym obrazie Mánesa para siedziała wśród kwitnącej roślinności. Tymczasem na nowej kopii obok zakochanych pojawiło się coś przypominającego stertę siana.
Zaciekawiony zaczął dokładniej porównywać poszczególne fragmenty kalendarza z oryginałem.
Im dłużej się przyglądał, tym więcej odkrywał różnic.
Zauważył między innymi kobietę w zaskakująco krótkiej spódnicy oraz postać znaku zodiaku Wodnika, która na nowym kalendarzu wyglądała zupełnie inaczej niż na obrazie Mánesa.
Wkrótce naliczył około dwudziestu zmian. Nie chodziło przy tym o drobne różnice w odcieniach kolorów czy niedokładnie odtworzone pociągnięcia pędzla. Niektóre postacie wyglądały zupełnie inaczej niż na XIX-wiecznym pierwowzorze.
Kiedy w czerwcu 2022 roku sprawę nagłośniły czeskie media, wybuchł prawdziwy skandal.
Zmienione twarze, fryzury, ubrania, a nawet płeć postaci
Porównanie obu wersji kalendarza ujawniło szereg zaskakujących zmian.
Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów była postać symbolizująca znak zodiaku Panny. Na oryginalnym obrazie Mánesa widzimy młodą dziewczynę o rudawych włosach, ozdobionych wstążką. Na kopii Jirčíka jej twarz i fryzura zostały wyraźnie zmienione, przez co postać sprawia wrażenie znacznie starszej.
Jeszcze większą metamorfozę przeszła postać Wodnika. Mánes przedstawił ją jako młodą kobietę o długich włosach. Tymczasem Jirčík nadał jej krótką fryzurę i męskie rysy twarzy. W rezultacie kobieca postać zaczęła przypominać mężczyznę.
Zmiany dotknęły również scen przedstawiających kolejne miesiące roku. Na medalionie stycznia postać, której pierwowzorem był malarz Karel Purkyně, syn słynnego czeskiego uczonego Jana Evangelisty Purkyněgo, została zastąpiona uśmiechniętą kobietą.
W innych miejscach zmieniono wygląd ubrań. Jednej z wiejskich kobiet skrócono suknię, odsłaniając nogi, które na obrazie Mánesa pozostawały zakryte.
Nawet zwierzęta nie uniknęły artystycznych poprawek. Pies przedstawiony na medalionie grudnia otrzymał inne umaszczenie i wygląd.
Jednak największe zainteresowanie wzbudziło pytanie, dlaczego artysta w ogóle zdecydował się na takie zmiany.
Czy artysta umieścił na Orloju twarze swoich znajomych?
Wraz z kolejnymi porównaniami zaczęły pojawiać się podejrzenia, że nowe twarze postaci nie były przypadkowe.
Według doniesień czeskich mediów Jirčík miał wykorzystać wizerunki współczesnych osób, w tym ludzi ze swojego otoczenia.
Wśród postaci doszukiwano się podobieństwa do czeskiej pisarki Kateřiny Tučkovej, autorki między innymi popularnej powieści Boginie z Žítkovej.
Sama Kateřina Tučková zareagowała na całą sytuację z dużym poczuciem humoru. Jako historyczka sztuki zwróciła uwagę, że Jirčík nie miał za zadanie konserwować oryginału Mánesa, lecz stworzyć jego kopię. Umieszczenie na niej twarzy współczesnych osób nazwała „przezabawną aktualizacją na miarę Cimrmana”, nawiązując do słynnego bohatera czeskiego humoru absurdalnego. Wyraziła nadzieję, że pomysł będzie bawił kolejne pokolenia, a sama zapowiedziała, że wybierze się z dziećmi przed Orloj, aby zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie do rodzinnego albumu, zanim kontrowersyjny kalendarz zostanie wymieniony.
Pojawiły się również sugestie, że w jednym z medalionów artysta umieścił własny autoportret.
Jeszcze ciekawszą informację przekazał Petr Skála, zegarmistrz od lat opiekujący się praskim Orlojem. W rozmowie z czeskim portalem Novinky stwierdził, że Jirčík uwiecznił na kalendarzu swoich znajomych, żonę, a nawet rodzinnego psa.
Sam malarz przyznał, że inspirował się twarzami rzeczywistych ludzi, ale nie chciał ujawnić ich tożsamości.
Cała sytuacja jest tym bardziej interesująca, że Josef Mánes również przedstawiał na kalendarzu osoby, które znał osobiście. Różnica polegała jednak na tym, że Mánes tworzył własne dzieło, podczas gdy Jirčík miał wykonać jego kopię.
Jeżeli rzeczywiście przedstawił na Orloju swoich bliskich, oznaczałoby to, że jeden z najsłynniejszych zabytków Pragi stał się również swego rodzaju prywatnym albumem artysty.
I wszystko to pod postacią kopii dzieła Josefa Mánesa z 1866 roku!
Jak Stanislav Jirčík tłumaczył swoje zmiany?
Kiedy sprawa trafiła do mediów, Jirčík nie zgadzał się z zarzutami, że niewłaściwie wykonał swoją pracę.
Tłumaczył, że zgodnie z umową miał przygotować tak zwaną kopię technologiczną, która nie musi być fotograficznie wiernym odwzorowaniem oryginału. Utrzymywał, że zachował ogólną koncepcję, charakter i znaczenie dzieła Mánesa.
Wskazywał również, że korzystał ze szkiców przygotowawczych XIX-wiecznego malarza. W jego ocenie niektóre zmiany mogły nawet lepiej oddawać pierwotne zamierzenia autora.
Co ciekawe, Jirčík uważał również, że w oryginalnym kalendarzu Mánesa znajdowały się błędy wymagające poprawienia. Wspominał między innymi o nieprawidłowościach w oznaczeniach dat.
Z jego punktu widzenia niektóre ingerencje były więc uzasadnionymi korektami, a nie przypadkowymi zmianami.
Takie wyjaśnienia nie przekonały jednak wielu konserwatorów zabytków.
Ich zdaniem podstawowym zadaniem kopisty było możliwie wierne odtworzenie historycznego dzieła, a nie jego swobodna reinterpretacja.
Sprawą zajęła się nawet inspekcja czeskiego Ministerstwa Kultury. W lipcu 2022 roku uznała, że przy realizacji projektu popełniono błędy. Odpowiedzialność spoczywała nie tylko na autorze kopii, ale również na władzach Pragi i służbach konserwatorskich, które nie zapewniły odpowiedniej kontroli nad wykonywaną pracą.
Kontrola nie zakończyła się jednak nałożeniem kar.
Praga postanowiła usunąć kontrowersyjny kalendarz
Skandal postawił władze miasta w niezręcznej sytuacji.
Z jednej strony na Ratuszu Staromiejskim wisiał kalendarz wykonany przez wykwalifikowanego artystę, który bronił sposobu realizacji zamówienia. Z drugiej strony trudno było ignorować fakt, że dzieło odbiegało od oryginału Mánesa w wielu widocznych szczegółach.
Władze Pragi zdecydowały więc, że kontrowersyjna kopia zostanie zastąpiona nową, przygotowaną z większą wiernością wobec XIX-wiecznego pierwowzoru.
15 maja 2023 roku praska rada miejska zatwierdziła porozumienie dotyczące wykonania kolejnego kalendarza. Za jego malarską część miała odpowiadać Akademia Sztuk Pięknych w Pradze.
Koszt całej operacji oszacowano na około dwa miliony koron czeskich.
Przewidziano również zachowanie kontrowersyjnej wersji Jirčíka jako osobnego obiektu muzealnego. W końcu, niezależnie od oceny jego pracy, stała się ona częścią historii praskiego Orloja.
Śmierć autora kontrowersyjnego kalendarza
Historia ma również smutne zakończenie.
Stanislav Jirčík zmarł w 2023 roku, mając około 62 lat. Według dostępnych informacji biograficznych jego śmierć nastąpiła 27 marca, jednak wiadomość o niej pojawiła się w czeskich mediach dopiero pod koniec maja.
W tym czasie władze Pragi podjęły już decyzję o zastąpieniu jego kalendarza nową kopią.
Artysta nie doczekał realizacji planowanej wymiany. Pozostawił jednak po sobie niezwykłą historię, która odbiła się szerokim echem nie tylko w Czechach, ale również w zagranicznych mediach.
Dla jednych jego kalendarz był przykładem niedopuszczalnej ingerencji w historyczne dzieło sztuki. Inni dostrzegali w nim przewrotny żart artysty, który postanowił przemycić odrobinę współczesności do XIX-wiecznego obrazu.
Autor
Nazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.



