Przejdź do treści
Polski Przewodnik po Pradze
Menu

Praski Orloj. Jak odczytać zegar astronomiczny na Rynku Staromiejskim?

Praski Orloj. Jak odczytać zegar astronomiczny na Rynku Staromiejskim?

Przed pełną godziną pod wieżą Ratusza Staromiejskiego gęstnieje tłum. Telefony wędrują w górę, otwierają się dwa okienka, a nad tarczą zegara pojawiają się apostołowie. Obok szkielet pociąga za sznur dzwonka. Po chwili pieje kogut, zegar wybija godzinę, a publiczność zaczyna się rozchodzić.

Właśnie wtedy proponuję zostać jeszcze kilka minut. Najciekawsza część Orloja pozostaje bowiem na widoku również po zamknięciu okienek. To jego tarcza astronomiczna, która pozwala zobaczyć, jak dawniej opisywano ruch nieba i odmierzano czas.

Kto zbudował praski zegar astronomiczny?

Najstarsza część Orloja pochodzi z 1410 roku, z czasów panowania Wacława IV. Mechanizm wykonał zegarmistrz Mikuláš z Kadaně, a z opracowaniem jego astronomicznych podstaw związany był Jan Šindel, uczony zajmujący się matematyką i astronomią na praskim uniwersytecie.

Dzisiejszy wygląd zabytku jest wynikiem kolejnych rozbudów, napraw i rekonstrukcji. Średniowieczny mechanizm i tarcza astronomiczna są znacznie starsze od obecnych figur apostołów. Patrząc na Orloj, oglądamy więc dzieło wielu pokoleń zegarmistrzów i artystów. 

Mistrz Hanuš i legenda o oślepionym zegarmistrzu

Mistr Hanuš na ilustracji Věnceslava Černego do „Starych podań czeskich”. Domena publiczna.

Według najsłynniejszej legendy, opisanej w „Starych podaniach czeskich” Aloisa Jíraska, twórcą Orloja był mistrz Hanuš. Prascy rajcy mieli tak bardzo zachwycić się jego dziełem, że postanowili uniemożliwić mu skonstruowanie podobnego zegara dla innego miasta. Kazali go oślepić.

Skrzywdzony mistrz poprosił później swojego pomocnika o zaprowadzenie go do mechanizmu. Tam dokonał zemsty: zatrzymał zegar, którego przez długi czas nikt nie potrafił naprawić.

To legenda wskrzeszona w czeskiej świadomości w czasach odrodzenia narodowego. Historyczny Hanuš, czyli Jan z Růže, rzeczywiście pracował przy Orloju pod koniec XV wieku, ale zegar istniał już kilkadziesiąt lat wcześniej. Opowieść o okrutnych rajcach przetrwała znacznie lepiej niż wiedza o rzeczywistych początkach zabytku.

Co pokazuje górna tarcza Orloja?

Zegar astronomiczny. Fot. Michał Dzieńdziura

Górna tarcza to astrolabium, czyli instrument przedstawiający położenie ciał niebieskich. Jej konstrukcja odzwierciedla dawny, geocentryczny sposób opisywania nieba: obserwator znajduje się na Ziemi, a wokół niego przesuwają się Słońce, Księżyc i pas zodiaku.

Kolory tła pomagają rozpoznać części doby. Niebieski odpowiada dniowi, pola pomarańczowe oznaczają świt i zmierzch, a czarne pole przedstawia noc astronomiczną. Złote Słońce wskazuje położenie Słońca na niebie, natomiast obracająca się srebrno-czarna kula pokazuje fazę Księżyca.

Charakterystyczny, ukośnie ustawiony pierścień ze znakami zodiaku przedstawia ekliptykę, czyli pozorną roczną drogę Słońca na niebie.

Dlaczego na zegarze jest tyle różnych liczb?

Orloj pozwala odczytywać kilka rodzajów czasu. Każdy ma własną skalę i sposób wskazywania.

Cyfry rzymskie służą do odczytywania czasu, którym posługujemy się na co dzień. Wskazuje go zakończenie ramienia w kształcie złotej dłoni. Tarcza astronomiczna pozostaje jednak przy czasie środkowoeuropejskim przez cały rok, dlatego latem pokazuje godzinę wcześniejszą niż nasze telefony.

Złote cyfry gotyckie na zewnętrznym, ruchomym pierścieniu oznaczają czas staroczeski. Dobę liczono w nim od zachodu Słońca, a liczba 24 odpowiadała końcowi doby i początkowi następnej. Ten czas również wskazuje złota dłoń. Ponieważ pora zachodu zmienia się w ciągu roku, zewnętrzny pierścień musi zmieniać położenie.

Czarne cyfry arabskie w niebieskiej części tarczy odnoszą się do godzin nierównych, nazywanych babilońskimi. Okres od wschodu do zachodu Słońca dzielono na dwanaście części. Latem taka godzina była dłuższa, a zimą krótsza.

Tego wskazania nie odczytuje się z końca złotej dłoni. Wyznacza je przecięcie ramienia słonecznego z zewnętrznym obwodem pierścienia zodiaku, odczytywane na tle zakrzywionych linii w niebieskim polu.

Jest jeszcze czas gwiazdowy, wskazywany przez małą złotą gwiazdę na skali z cyframi rzymskimi. Opisuje obrót Ziemi względem gwiazd.

Pycha, chciwość, nieczystość i śmierć

Po obu stronach tarczy astronomicznej stoją cztery figury. Najłatwiej rozpoznać szkielet z klepsydrą, który podczas pokazu porusza się i dzwoni. Przypomina o upływie czasu i nieuchronności śmierci.

Towarzyszą mu postać przeglądająca się w lustrze, oznaczająca próżność lub pychę, skąpiec z mieszkiem pieniędzy symbolizujący chcicwość oraz figura Turka z instrumentem muzycznym, tradycyjnie interpretowana jako uosobienie rozkoszy i zamiłowania do przyjemności czy grzech nieczytości.

W tym niewielkim teatrze każdy ma własne zajęcie: ktoś podziwia swoje odbicie, ktoś skupia się na pieniądzach, a szkielet odmierza czas wszystkim jednakowo.

Dolna tarcza, czyli kalendarz

Kalendarz zegara astronomicznego. Fot. Michał Dzieńdziura

Dolna tarcza pełni funkcję kalendarza. Jej najbardziej rozpoznawalną dekoracją są sceny przedstawiające kolejne miesiące, związane z życiem na wsi i pracami rolniczymi. Mniejsze medaliony zawierają znaki zodiaku, a przy obwodzie umieszczono oznaczenia dni oraz imiona świętych.

Kompozycję tę stworzył Josef Mánes. Jego kalendarz odsłonięto w 1866 roku, ale już w 1882 roku zastąpiono go kopią, aby chronić malowidło przed warunkami atmosferycznymi. Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Pragi. Wykonana podczas renowacji w 2018 roku kolejna kopia kalendarza wywołała kilka lat później skandal, o którym szerzej pisałem w artykule „Skandal na praskim zegarze astronomicznym. Artysta zmienił twarze postaci, a nikt tego nie zauważył!”.

Po obu stronach kalendarza stoją cztery nieruchome figury: filozof, nazywany również pisarzem, z piórem i zwojem pergaminu, archanioł Michał, astronom z lunetą oraz kronikarz z księgą. Ich dzisiejszy wygląd jest częściowo wynikiem powojennych zmian wprowadzonych przez Vojtěcha Suchardę. Astronom przedstawiał wcześniej praskiego mieszczanina i dopiero po II wojnie światowej otrzymał lunetę. W przeciwieństwie do figur przy tarczy astronomicznej te cztery postacie nie poruszają się podczas pokazu apostołów.

Filozof i archanioł Michał. Fot. Michał Dzieńdziura
Astronom i kronikarz. Fot. Michał Dzieńdziura

Zegar, który chciano wyrzucić

Orloj nie zawsze cieszył się taką opieką jak dziś. Bywał niesprawny, zaniedbany i kłopotliwy w utrzymaniu. W 1787 roku pojawił się nawet pomysł usunięcia zegara i oddania mechanizmu na złom. Udało się go ocalić dzięki zaangażowaniu astronoma Antonína Strnada. Naprawa zakończona w 1791 roku przywróciła działanie części zegarowej, ale część astronomiczna pozostawała niesprawna. Pełniejsze przywrócenie funkcji Orloja przyniosła dopiero wielka renowacja z lat 1864-1866.

Kolejny dramat nastąpił w maju 1945 roku, podczas powstania praskiego. Niemiecki ostrzał i pożar ratusza ciężko uszkodziły Orloj. Spłonęły drewniane figury apostołów.

Zegar ponownie uruchomiono w 1948 roku. Nowe figury apostołów wykonał rzeźbiarz Vojtěch Sucharda. Dzisiejszy pokaz jest więc również świadectwem powojennej odbudowy.

O której odbywa się pokaz apostołów?

Okienka, w których pojawiają się apostołowie. Fot. Michał Dzieńdziura
Okienka, w których pojawiają się apostołowie. Fot. Michał Dzieńdziura

Aby zobaczyć pokaz apostołów, zaplanuj wizytę o pełnej godzinie między 9:00 a 23:00. W dwóch okienkach nad tarczą pojawiają się kolejno figury dwunastu apostołów. Jednocześnie poruszają się cztery postacie po bokach tarczy astronomicznej. Po zamknięciu okienek złoty kogut pieje, a zegar wybija godzinę.

Orloj znajduje się na południowej ścianie wieży Ratusza Staromiejskiego, przy Rynku Staromiejskim. Oglądanie go z placu jest bezpłatne. 

Na pokaz proponuję przyjść kilka minut przed pełną godziną, a potem przyjrzeć się spokojnie obu tarczom. Warto odnaleźć złotą dłoń, Słońce i Księżyc oraz sprawdzić, gdzie na zewnętrznym pierścieniu znajduje się liczba 24. Wtedy pozornie zagmatwana kompozycja zaczyna stawać się czytelna.

Apostołowie przyciągają wzrok na krótką chwilę. Tarcza astronomiczna daje znacznie więcej do odkrycia.

Autor

Nazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.

Wróć do bloga ←