Jan Amos Komeński - czeski uchodźca w Lesznie i sojusznik Szwedów

Jan Amos Komeński jest w Czechach znany przede wszystkim jako wielki pedagog. Jego nazwisko kojarzy się z reformą nauczania i podręcznikami, które zdobyły popularność w całej Europie. W Polsce najważniejszym miejscem jego życia było Leszno. Komeński znalazł tam schronienie po wyjeździe z ojczyzny, pracował jako nauczyciel i duchowny, a także tworzył dzieła pedagogiczne. Podczas potopu szwedzkiego poparł Karola X Gustawa. W 1656 roku Leszno zostało spalone przez polskie wojska po walce ze szwedzką załogą.

Od Moraw do szkoły w Fulneku

Komeński urodził się w 1592 roku na Morawach, w rodzinie związanej z Jednotą Braci Czeskich, wspólnotą religijną wyrosłą z tradycji Jana Husa. Uczył się w szkołach tego protestanckiego Kościoła, a następnie studiował w Herbornie i Heidelbergu. Po powrocie na Morawy pracował jako nauczyciel, a w 1616 roku został duchownym. Dwa lata później objął parafię braci czeskich w Fulneku.

Jego życie zmieniła klęska czeskich stanów pod Białą Górą w 1620 roku. Po zwycięstwie Habsburgowie rozpoczęli działania wymierzone w protestantów, a Komeński musiał opuścić Fulnek i się ukrywać. W 1622 roku podczas epidemii stracił żonę i dwoje dzieci. W tych latach powstał Labirynt świata i raj serca - utwór o człowieku zagubionym w świecie pełnym niesprawiedliwości i złudzeń, który znajduje oparcie w wierze.

Leszno staje się schronieniem

Komeński po raz pierwszy przyjechał do Leszna w 1625 roku. Rozmawiał z Rafałem Leszczyńskim, właścicielem miasta i opiekunem braci czeskich, o przyjęciu kolejnych uchodźców. W 1628 roku osiadł tu wraz z dużą grupą współwyznawców. Leszno miało już społeczność braci czeskich, a kolejni przybysze z Czech i Moraw umocnili miasto jako ważny ośrodek protestantyzmu i życia intelektualnego.

W Lesznie Komeński został nauczycielem gimnazjum braci czeskich, a później jego rektorem. Był także duchownym i jednym z przywódców Jednoty. Wraz z czeskimi uchodźcami do miasta przeniesiono archiwum, bibliotekę i drukarnię Jednoty. Leszczyńscy patroni wspierali szkołę, a Komeński mógł poświęcić się nauczaniu i pracy naukowej.

Choć traktował pobyt w Polsce jako wygnanie, Leszno stało się jednym z najważniejszych miejsc jego działalności. Pisał po czesku dla współwyznawców, przygotowywał podręczniki i rozwijał koncepcje, które przyniosły mu sławę poza granicami miasta.

Nowy pomysł na nauczanie

Komeński uważał, że dzieci powinny poznawać świat stopniowo, z pomocą przykładów i obserwacji. Nauka nie miała polegać wyłącznie na zapamiętywaniu łacińskich reguł. Uczeń powinien najpierw rozumieć rzeczy, o których się uczy, a dopiero potem poznawać ich nazwy. Komeński opowiadał się za powszechnym nauczaniem młodzieży obu płci.

W 1631 roku w Lesznie ukazała się jego Janua linguarum reserata, czyli „Otwarta brama języków”. Był to podręcznik łaciny, który łączył naukę słów i gramatyki z wiedzą o świecie. Książkę przetłumaczono między innymi na czeski i polski, a jej nowatorska metoda przyniosła autorowi europejską sławę.

Komeński pracował również nad Wielką dydaktyką, w której przedstawił projekt systemu nauczania. Dzieło wydano w Amsterdamie w 1657 roku. Ważnym elementem jego myśli była pansofia, czyli dążenie do uporządkowania ludzkiej wiedzy i przedstawienia jej w sposób zrozumiały dla wszystkich. Wierzył, że edukacja może pomóc ludziom lepiej rozumieć świat i naprawiać życie społeczne.

Życie między Lesznem a Europą

Komeński przez całe życie działał w wielu krajach. W 1641 roku wyjechał do Anglii. Po podróży przez Niderlandy i Szwecję, w 1642 roku osiadł w Elblągu. Pracował tam nad reformą nauczania i przygotowywał podręczniki dla szwedzkich szkół, korzystając ze wsparcia szwedzkich protektorów. W 1648 roku wrócił do Leszna. Dwa lata później, na zaproszenie rodziny Rákóczi, wyjechał do Sárospatak na Węgrzech, gdzie próbował wprowadzić swoje pomysły w miejscowej szkole. W 1654 roku ponownie osiadł w Lesznie.

Rok później wojska szwedzkie najechały Rzeczpospolitą. Komeński widział w Karolu X Gustawie możnego protestanckiego władcę. Liczył, że szwedzkie zwycięstwa osłabią pozycję Habsburgów i przybliżą braci czeskich do powrotu do ojczyzny.

W 1655 roku opublikował Panegiryk Karolowi Gustawowi, w którym pochwalił szwedzkiego króla i przedstawił go jako obrońcę protestantów. Zachęcał go zarazem, by zdobywał poparcie Polaków sprawiedliwym traktowaniem i tolerancją religijną. Komeński opowiedział się więc po stronie Karola Gustawa podczas najazdu na Rzeczpospolitą.

Wojska polskie palą Leszno

W 1655 roku Leszno otworzyło bramy przed wojskami szwedzkimi, a w mieście stanęła ich załoga. Gdy 28 kwietnia 1656 roku wojska polskie zaatakowały Leszno, Szwedzi stawili opór. Po zdobyciu miasta polskie wojska spaliły je w odwecie za walkę szwedzkiej załogi z wojskami Rzeczypospolitej.

Pożar zniszczył dorobek wielu mieszkańców. Komeński stracił dom, bibliotekę i liczne rękopisy. Uciekł na Śląsk, a później wyjechał do Amsterdamu. Opisał zniszczenie Leszna w dziele Lesnae excidium, przedstawiając los miasta i jego mieszkańców. Wśród skutków bitwy pod Białą Górą była rekatolicyzacja Czech, której praskie ślady można zobaczyć między innymi w sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej na Białej Górze.

Ostatnie lata

Komeński spędził ostatnie lata w Amsterdamie. Nadal pisał i publikował, rozwijając projekty, nad którymi pracował przez całe życie. Zmarł w 1670 roku, a pochowano go w Naarden w Niderlandach.

W Czechach jego twarz można zobaczyć na awersie banknotu o nominale 200 koron. W Polsce jego historia prowadzi przede wszystkim do Leszna: miasta, które dało schronienie czeskim uchodźcom, stało się miejscem pracy Komeńskiego, a potem zostało spalone po walce szwedzkiej załogi z wojskami Rzeczypospolitej.

Autor

Nazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.