|
Biała Góra należy do miejsc, których znaczenie zupełnie nie odpowiada ich dzisiejszemu wyglądowi. Nie znajdziemy tutaj ruin twierdzy, monumentalnego muzeum ani rozległego zespołu pomników. Jest tylko niewysokie wzgórze, pole otoczone zabudową i skromna kamienna mogiła stojąca wśród drzew.  Tablica informacyjna na Białej Górze. Fot. Michał Dzieńdziura Trudno uwierzyć, że właśnie tutaj 8 listopada 1620 roku rozegrała się jedna z najważniejszych bitew w historii Czech. Samo starcie trwało zaledwie około dwóch godzin, ale jego konsekwencje wpłynęły na polityczne, religijne i społeczne losy kraju na następne stulecia. Gdzie znajduje się Biała Góra? Biała Góra, po czesku Bílá hora, jest niewysokim wzniesieniem położonym na zachodnich obrzeżach Pragi. Jej szczyt znajduje się na wysokości 381 metrów nad poziomem morza. Nie jest to więc góra w tradycyjnym znaczeniu, lecz raczej łagodne wzgórze wznoszące się ponad otaczającą je równinę. Od zachodu teren podnosi się jednak o około 60 metrów. Dla żołnierzy zbliżających się tutaj w 1620 roku wzgórze mogło więc wyglądać jak naturalna ściana, szczególnie podczas marszu w zimnie i gęstej listopadowej mgle. Nazwa Białej Góry pochodzi najprawdopodobniej od jasnej opoki – skały wydobywanej w tej okolicy już w średniowieczu. Odsłonięte wyrobiska miały nadawać wzgórzu charakterystyczny biały kolor. Sam szczyt leży w dzielnicy Ruzyně, należącej do Pragi 6. Nazwą Bílá Hora określa się jednak również sąsiednią część miasta, rozciągającą się na pograniczu Ruzyně i Řep. Dlaczego doszło do bitwy na Białej Górze? Aby zrozumieć znaczenie tego miejsca, trzeba cofnąć się do 1618 roku. W Czechach narastał wówczas konflikt pomiędzy protestanckimi stanami a katolicką dynastią Habsburgów. Czeskie stany, czyli przedstawiciele szlachty i miast posiadających prawa polityczne, sprzeciwiały się ograniczaniu swobód religijnych oraz wzmacnianiu władzy monarchy. Konflikt doprowadził do słynnej drugiej defenestracji praskiej. 23 maja 1618 roku z okien Zamku Praskiego wyrzucono dwóch cesarskich namiestników i ich sekretarza. Wydarzenie rozpoczęło powstanie czeskich stanów, a następnie znacznie większy konflikt, który przeszedł do historii jako wojna trzydziestoletnia. W 1619 roku czeskie stany odmówiły uznania Ferdynanda II Habsburga za króla Czech. Koronę zaoferowały protestanckiemu elektorowi Palatynatu Fryderykowi V. Ponieważ jego panowanie trwało zaledwie jedną zimę, otrzymał później przydomek „króla zimowego”. Ferdynand II nie zamierzał jednak rezygnować z czeskiej korony. Przeciwko powstańcom ruszyły jego wojska oraz armia niemieckiej Ligi Katolickiej. Bitwa na Białej Górze – 8 listopada 1620 roku  P. Snayers (1592–1666): Bitwa na Białej Górze. W nocy z 7 na 8 listopada armia stanowa zajęła pozycje na Białej Górze. Miejsce wydawało się dogodne do obrony – wojsko znajdowało się na wzniesieniu, a jedno ze skrzydeł opierało się o mur królewskiego zwierzyńca Hvězda. Żołnierze byli jednak wyczerpani, źle opłacani i zdemoralizowani wcześniejszymi niepowodzeniami. Armia stanowa była również mniej liczna od połączonych sił cesarskich i Ligi Katolickiej. Do starcia doszło około południa. Bitwa trwała zaledwie od jednej do dwóch godzin. Nie oznacza to jednak, że wojska stanowe uciekły bez walki, jak czasami przedstawiano to w starszych opowieściach. W niektórych miejscach walczono bardzo zaciekle. Szczególnie silny opór stawił pułk dowodzony przez hrabiego Jindřicha Šlika, walczący przy murze Obory Hvězda. Dopiero po poniesieniu ciężkich strat jego żołnierze zgodzili się skapitulować. Większość armii stanowej nie zdołała jednak utrzymać swoich pozycji. Wojska cesarskie i oddziały Ligi Katolickiej przełamały obronę, a wycofujący się żołnierze zaczęli uciekać w kierunku Pragi. Po około dwóch godzinach było już po wszystkim. Czy była to bitwa Czechów z Niemcami? Bitwę na Białej Górze często przedstawiano jako starcie Czechów broniących swojej ojczyzny z niemiecką armią Habsburgów. Jest to jednak późniejsza, XIX-wieczna interpretacja, która nie odpowiada w pełni realiom początku XVII wieku. Po obu stronach walczyli żołnierze pochodzący z różnych krajów i mówiący różnymi językami. W armii stanowej służyli między innymi Czesi, Morawianie, Niemcy, Węgrzy i najemnicy z innych części Europy. Równie międzynarodowy charakter miały wojska cesarskie oraz armia Ligi Katolickiej. Najważniejszy podział nie przebiegał według języka czy narodowości. Dotyczył przede wszystkim religii, lojalności politycznej oraz stosunku do władzy Habsburgów. Nie była to zatem prosta bitwa Czechów z Niemcami, lecz część znacznie bardziej skomplikowanego konfliktu politycznego i wyznaniowego. Ilu żołnierzy walczyło i ilu zginęło? Dokładna liczebność obu armii nie jest znana, a szacunki historyków znacznie się różnią. Przyjmuje się, że armia stanowa liczyła około 15–20 tysięcy żołnierzy, natomiast połączone wojska cesarskie i Ligi Katolickiej mogły mieć od 30 do 40 tysięcy ludzi. Nie wszyscy zostali jednak bezpośrednio zaangażowani w walkę. Również liczba poległych pozostaje niepewna. Dawne opracowania mówiły nawet o 2–3 tysiącach zabitych. Tymczasem dokumenty praskich miast, które po bitwie zajmowały się grzebaniem ciał, wspominają o nieco ponad 1600 poległych. Największe straty poniosła armia stanowa. Wielu poległych długo pozostawało niepogrzebanych, a ich szczątki znajdowano na okolicznych polach jeszcze wiele lat później. Niedługo po bitwie w pobliżu powstała niewielka kaplica, która służyła również jako kostnica. Z czasem rozbudowano ją w barokowe sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej. Co wydarzyło się po bitwie? Klęska na Białej Górze doprowadziła do załamania powstania w samych Czechach. Fryderyk V wraz z dworem opuścił Pragę, a miasto poddało się zwycięzcom. Czeskie stany nigdy nie odzyskały już swojej wcześniejszej pozycji. 21 czerwca 1621 roku na Rynku Staromiejskim w Pradze stracono 27 uczestników i przywódców powstania. Wbrew popularnemu określeniu „27 czeskich panów” tylko część skazanych należała do szlachty. Wśród straconych znajdowali się również rycerze i mieszczanie. Po zwycięstwie rozpoczęły się konfiskaty majątków uczestników buntu. Wielu protestanckich duchownych, przedstawicieli szlachty i intelektualistów musiało opuścić kraj. Wśród emigrantów znalazł się Jan Amos Komeński, który schronienie znalazł w polskim Lesznie. W kolejnych latach w Czechach dopuszczono wyłącznie religię katolicką, a władza Habsburgów została wyraźnie wzmocniona. Zmiany objęły nie tylko życie religijne, ale również politykę, własność ziemską, kulturę i strukturę społeczną kraju. Biała Góra jako czeska trauma narodowa Przez długi czas bitwa była przedstawiana jako początek trwającej niemal 300 lat niewoli Czech pod panowaniem Habsburgów. Szczególnie silne znaczenie symboliczne zyskała w XIX wieku, w epoce czeskiego odrodzenia narodowego. To właśnie wtedy zaczęto opowiadać o niej przede wszystkim jako o klęsce narodu czeskiego, początku germanizacji oraz nadejściu „czasów ciemności”. Współcześni historycy patrzą na wydarzenia z 1620 roku w bardziej złożony sposób. Nie negują represji, przymusowej rekatolizacji ani utraty politycznego znaczenia przez czeskie stany. Zwracają jednak uwagę, że nie był to konflikt narodowy w dzisiejszym rozumieniu. W XVII wieku tożsamość człowieka określały przede wszystkim religia, pozycja społeczna, miejsce pochodzenia i lojalność wobec władcy. Podział na Czechów i Niemców nie odgrywał jeszcze takiej roli, jaką przypisano mu w XIX i XX wieku. Biała Góra jest więc nie tylko miejscem ważnego starcia, ale także przykładem tego, jak pamięć o wydarzeniu może zmieniać się wraz z kolejnymi epokami. Skromna mogiła na szczycie Białej Góry  Mogiła na Białej Górze. Fot. Michał Dzieńdziura Na szczycie wzgórza stoi niewielka kamienna mogiła przypominająca o bitwie. Jeżeli ktoś spodziewa się monumentalnego pomnika odpowiadającego znaczeniu tego wydarzenia, może poczuć się zaskoczony. Pomysł stworzenia narodowego monumentu pojawił się już na początku XX wieku. Rozważano kilka niezwykle ambitnych projektów. Jeden z nich zakładał powstanie monumentalnego założenia z otwartym grobem, figurą symbolizującą pokonany naród oraz 27 kamiennymi blokami upamiętniającymi osoby stracone na Rynku Staromiejskim. Planów nie udało się zrealizować przede wszystkim z powodu braku pieniędzy. Ostatecznie Sokolská župa podbělohorská, czyli lokalna organizacja czeskiego ruchu gimnastycznego Sokol, ufundowała znacznie skromniejszą mogiłę. Pomnik odsłonięto 7 listopada 1920 roku, w przeddzień 300. rocznicy bitwy. Umieszczono na nim napis: «Padlým bojovníkům sokolská župa podbělohorská 1620–1920» czyli: «Poległym bojownikom – podbiałogórski okręg Sokoła, 1620–1920.» Pomnik został poświęcony wszystkim poległym, a nie tylko żołnierzom jednej ze stron. Co pozostało z dawnego pola bitwy?  Pole bitwy na Białej Górze dzisiaj. Fot. Michał Dzieńdziura Znaczna część dawnego pola bitwy została w XX wieku zabudowana domami i willami. Zachował się jednak otwarty teren wokół szczytu Białej Góry. Pośrodku pola znajduje się niewielkie skupisko drzew, pod którymi ukryta jest kamienna mogiła. W pobliżu możemy zobaczyć również mur Obory Hvězda. To właśnie przy nim rozegrały się jedne z najcięższych walk. Pole bitwy, mogiła, zwierzyniec Hvězda oraz renesansowy pałacyk Hvězda tworzą wspólnie chroniony zespół zabytkowy o randze narodowego zabytku kultury. Spacerując po tym terenie, warto pamiętać, że dokładny przebieg starcia nadal jest przedmiotem badań. Historyczne pole bitwy było znacznie większe niż obszar bezpośrednio otaczający dzisiejszą mogiłę. Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej  Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej na Białej Górze. Fot. Michał Dzieńdziura Po przeciwnej stronie ulicy Karlovarskiej znajduje się barokowe sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej. Powstało ono jako katolickie miejsce pamięci, które miało przypominać o zwycięstwie wojsk cesarskich i Ligi Katolickiej. W kościele i otaczających go krużgankach znajdziemy liczne przedstawienia bitwy oraz symbole jej religijnej interpretacji. Dzisiaj kompleks nie służy już jednak wyłącznie upamiętnianiu zwycięzców. Opiekujące się nim benedyktynki starają się uczynić z Białej Góry miejsce dialogu i pojednania. Szczegółową historię kompleksu opisałem w osobnym artykule o sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej na Białej Górze. Obora Hvězda i renesansowy pałacyk  Renesansowy pałacyk w dawnym zwierzyńcu Hvězda. Zwiedzanie Białej Góry warto połączyć ze spacerem po sąsiedniej Oborze Hvězda. Jest to dawny królewski zwierzyniec, założony w XVI wieku przez Ferdynanda I. W jego centrum stoi renesansowy pałacyk Hvězda, którego plan przypomina sześcioramienną gwiazdę. Budowlę wzniesiono z inicjatywy arcyksięcia Ferdynanda Tyrolskiego. Obora Hvězda znajduje się już w dzielnicy Liboc, należącej do Pragi 6. Dzisiaj jest rozległym parkiem leśnym i jednym z ulubionych miejsc spacerowych mieszkańców zachodniej części miasta. Jak dojechać na Białą Górę? Najwygodniej dojechać tramwajem numer 22 do końcowego przystanku Bílá Hora. Z pętli można najpierw podejść do sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, a następnie przejść w stronę wzgórza i kamiennej mogiły. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne połączenie w aplikacji PID Lítačka lub Google. Samo pole bitwy jest dostępne bezpłatnie przez całą dobę. Należy jednak pamiętać, że część terenu pozostaje użytkowana jako pole, dlatego najlepiej poruszać się istniejącymi ścieżkami. Osobiście, kiedy po raz pierwszy odwiedzałem to miejsce poszedłem właśnie najpierw przez pole, żeby uświadomić sobie potem, że kawałek dalej była normalna ścieżka. Proponowana trasa spaceru Na poznanie Białej Góry i jej najważniejszych zabytków warto przeznaczyć około dwóch lub trzech godzin. Proponuję następującą trasę: pętla tramwajowa Bílá Hora (tramwaj 22) – sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej – mogiła na Białej Górze – Obora Hvězda – pałacyk Hvězda – główna aleja Obory Hvězda – czeski obiad w restauracji U Holečků. Trasa pozwala zobaczyć zarówno miejsce bitwy i jej późniejsze upamiętnienia, jak i jeden z najciekawszych terenów zielonych na obrzeżach Pragi. Czy warto odwiedzić Białą Górę? Biała Góra nie jest atrakcją dla każdego. Jeżeli przyjeżdżacie do Pragi po raz pierwszy i macie tylko dwa lub trzy dni, lepiej skoncentrować się na historycznym centrum, Starym Mieście, Małej Stronie, Hradczanach i Nowym Mieście. Miejsce warto natomiast odwiedzić, jeśli interesujecie się historią Czech, wojną trzydziestoletnią albo mniej oczywistymi częściami Pragi. Biała Góra pozwala również uświadomić sobie, jak zupełnie inaczej to samo wydarzenie upamiętniali zwycięzcy i pokonani. Barokowe sanktuarium przedstawia zwycięstwo wojsk katolickich jako rezultat opieki Matki Boskiej. Kamienna mogiła z 1920 roku powstała natomiast w czasach, gdy Białą Górę postrzegano przede wszystkim jako czeską tragedię narodową, choć umieszczony na niej napis upamiętnia wszystkich poległych. Współczesne inicjatywy – między innymi ekumeniczny grób i odsłonięty w 2020 roku Krzyż Pojednania – koncentrują się już na pamięci o ofiarach obu stron oraz idei pojednania. To niepozorne wzgórze pokazuje więc nie tylko historię jednej bitwy, lecz również zmieniający się przez cztery stulecia sposób, w jaki Czesi opowiadali o własnej przeszłości. Najczęściej zadawane pytania Biała Góra leży na zachodnich obrzeżach Pragi. Jej szczyt znajduje się w dzielnicy Ruzyně, należącej do miejskiej części Praga 6. Czy Biała Góra jest prawdziwą górą? Jest to niewysokie wzgórze o wysokości 381 metrów nad poziomem morza. Od zachodu teren podnosi się jednak o około 60 metrów, dlatego w przeszłości stanowił dogodną pozycję obronną. Kiedy odbyła się bitwa na Białej Górze? Bitwę stoczono w niedzielę 8 listopada 1620 roku. Starcie trwało około dwóch godzin. Kto walczył w bitwie? Armia czeskich stanów walczyła z połączonymi wojskami cesarza Ferdynanda II i niemieckiej Ligi Katolickiej. Obie strony składały się z żołnierzy różnych narodowości. Co można zobaczyć na miejscu? Na szczycie znajduje się kamienna mogiła z 1920 roku. W pobliżu można odwiedzić sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, Oborę Hvězda i renesansowy pałacyk Hvězda. Czy zwiedzanie Białej Góry jest płatne? Nie. Wstęp na teren wzgórza i pola bitwy jest bezpłatny. Odkryj historię Pragi z polskim przewodnikiem Biała Góra znajduje się poza historycznym centrum i nie jest częścią tras naszych regularnych spacerów. Możemy ją jednak uwzględnić w programie zwiedzania prywatnego, przygotowanym zgodnie z zainteresowaniami uczestników. Jeśli chcecie lepiej zrozumieć czeską historię oraz wydarzenia, które ukształtowały dzisiejszą Pragę, zapraszam na nasze wycieczki z polskim przewodnikiem. Podczas zwiedzania nie ograniczamy się do dat i nazwisk – pokazujemy, jak burzliwa przeszłość Czech zapisała się w praskich zabytkach, placach i ulicach. AutorNazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.
0 Komentarze
Odpowiedz |