 Ogłoszenie niedodłegłosci Czechosłowacji na Placu Wacława. Fot. domena publiczna 28 października 1918 roku Praga obudziła się jeszcze jako jedno z miast monarchii austro-węgierskiej. Wieczorem była już stolicą rodzącego się państwa czechosłowackiego. Nie stało się to jednak w wyniku jednej uroczystej deklaracji. Wydarzenia rozgrywały się w różnych częściach miasta i zmieniały niemal z godziny na godzinę. Co więcej, początkowo politycy i mieszkańcy Pragi działali właściwie niezależnie od siebie. Lucerna – rewolucja zaczęła się od… żywności Przed godziną 11 czterej przedstawiciele Czechosłowackiego Komitetu Narodowego – Antonín Švehla, Alois Rašín, Jiří Stříbrný i František Soukup – udali się do pałacu Lucerna przy Placu Wacława. Znajdował się tam Instytut Zbożowy (Obilní ústav) – główny urząd odpowiedzialny za zaopatrzenie ludności w żywność. Politycy postanowili przejąć go w imieniu Komitetu Narodowego. Dlaczego właśnie urząd zajmujący się zbożem? Po czterech latach wojny jednym z największych problemów były niedobory żywności. Politycy doskonale zdawali sobie sprawę, że samo ogłoszenie niepodległości będzie stosunkowo łatwe. Znacznie trudniejsze będzie utrzymanie nowego państwa. Jak później tłumaczył Švehla, wojsko, koleje, poczta i sądy nadal znajdowały się w rękach władz monarchii. Trzeba więc było zacząć od tego, co można było rzeczywiście przejąć – od kontroli nad zaopatrzeniem. Przejęcie Instytutu Zbożowego odbyło się bez większych problemów. W tym samym czasie wydarzenia na ulicach zaczęły jednak rozwijać się znacznie szybciej, niż przewidywali politycy. Václavské náměstí 15 – wiadomość, która zmieniła wszystko Około godziny 11 przed siedzibą wydawnictwa Politika i redakcji popularnego dziennika „Národní politika” przy Václavské náměstí 15 zaczęli gromadzić się ludzie. Na redakcyjnej tablicy pojawił się plakat z wielkim napisem „Příměří!” – „Zawieszenie broni!” oraz treścią noty austro-węgierskiego ministra spraw zagranicznych Gyuli Andrássyego. Monarchia informowała Stany Zjednoczone, że przyjmuje przedstawione warunki i jest gotowa rozpocząć rozmowy pokojowe. Prażanie odczytali wiadomość jako informację o kapitulacji Austro-Węgier. Nie była to do końca prawda – zawieszenie broni na froncie włoskim weszło w życie dopiero 4 listopada. Ale 28 października nikt na Placu Wacława nie zastanawiał się już nad dyplomatycznymi szczegółami. Redakcja wywiesiła na budynku biało-czerwone flagi. Ludzie zaczęli śpiewać i wiwatować. Żołnierze zrywali z mundurów austriackie oznaczenia, pojawiły się kokardy w słowiańskich barwach. Wkrótce zaczęły formować się pierwsze pochody. Tłumy ruszały ulicami Pragi od urzędu do urzędu, usuwając symbole monarchii. Z budynków zrzucano austriackie orły i inne oznaczenia państwowe. Rewolucja wyszła na ulice. Komitet Narodowy postanawia przejąć władzę Švehla, Rašín, Stříbrný i Soukup szybko zorientowali się, że sytuacja wymknęła się poza wcześniejszy plan. Tłumy były coraz większe i istniało niebezpieczeństwo, że spontaniczne świętowanie przerodzi się w zamieszki i plądrowanie. Czterej politycy zdecydowali się działać. Wezwali Richarda Bienerta, wysokiego urzędnika praskiej policji, który potajemnie współpracował z czeskim ruchem politycznym. Polecili mu przejąć policję w imieniu Komitetu Narodowego i przede wszystkim utrzymać porządek w mieście. Następnie samochodem ruszyli na Małą Stronę, gdzie mieściły się najważniejsze organy administracji monarchii w Czechach. Mała Strona – przejęcie austriackiej administracji Kolejnym przystankiem było Namiestnictwo, najwyższy urząd państwowy w Czechach, mieszczący się w kompleksie budynków pomiędzy ulicami Thunovską, Zámecką, Sněmovní i dolną częścią Malostranského náměstí. Na miejscu polityków przyjął wicenamiestnik Jan Kosina. Po krótkiej rozmowie zgodził się, aby Komitet Narodowy przejął odpowiedzialność za utrzymanie porządku. Następnie politycy udali się na ulicę Sněmovní, gdzie mieściła się Ziemska Komisja Administracyjna, kierowana przez hrabiego Vojtěcha Schönborna. Poinformowali go, że również administracja krajowa przechodzi pod kontrolę Komitetu Narodowego. Schönborn podporządkował się nowej sytuacji i zadeklarował gotowość służenia nowemu państwu. W ciągu kilku godzin przedstawiciele czeskiego ruchu narodowego zaczynali więc przejmować realne instrumenty władzy – zaopatrzenie, policję i administrację. Isidor Zahradník wyprzedza polityków  Isidor Zahradník. Fot. domena publiczna (Wikipedia) W tym samym czasie wydarzył się jeden z najbardziej niezwykłych epizodów całego dnia. Katolicki ksiądz i poseł Isidor Zahradník zmierzał w kierunku Komitetu Narodowego, kiedy zobaczył samochód wiozący Švehlę, Rašína, Soukupa i Stříbrnego na Namiestnictwo. Zrozumiał, co się dzieje. Przy pomniku św. Wacława wygłosił przemówienie, w którym publicznie ogłosił powstanie samodzielnego państwa. Co ciekawe, zrobił to z własnej inicjatywy – zanim oficjalnie uczynili to przedstawiciele Komitetu Narodowego. Zahradník następnie pojechał na Dworzec Franciszka Józefa, czyli dzisiejszy Praha hlavní nádraží, i polecił wysłać koleją wiadomość o wydarzeniach w Pradze do innych czeskich miast. Dzięki temu informacja o powstaniu nowego państwa zaczęła rozchodzić się poza stolicę. Oficjalne ogłoszenie na Placu Wacława Kiedy czterej przedstawiciele Komitetu Narodowego wracali z Małej Strany, dowiedzieli się, że Zahradník zdążył już publicznie ogłosić powstanie państwa. Postanowili zrobić to samo – tym razem oficjalnie, w imieniu Komitetu Narodowego. Na środku Placu Wacława Jiří Stříbrný i František Soukup, stojąc w samochodzie, ogłosili powstanie samodzielnego państwa czechosłowackiego. Jednocześnie apelowali do mieszkańców o zachowanie spokoju i unikanie przemocy. Obawiano się zwłaszcza antyniemieckich i antyżydowskich ekscesów. Był to niezwykły obraz – nowe państwo nie było jeszcze republiką, nie miało prezydenta ani w pełni ukształtowanego rządu, a jego najważniejsi przedstawiciele ogłaszali właśnie niepodległość z samochodu stojącego pośród wiwatującego tłumu na Placu Wacława. Obecní dům – centrum nowej władzy Z Placu Wacława politycy pojechali do Obecního domu, czyli Miejskiego Domu Reprezentacyjnego obok Bramy Prochowej. To właśnie tam mieściła się siedziba Czechosłowackiego Komitetu Narodowego. Władze miały jednak problem – ogromne tłumy wciąż znajdowały się na ulicach. Aby skierować emocje mieszkańców w spokojniejszą stronę, naprędce zorganizowano orkiestry, które miały chodzić po mieście i grać patriotyczne pieśni. Pomysł był prosty – lepiej, żeby ludzie śpiewali, niż żeby rozpoczęły się zamieszki. Sytuacja nadal była niebezpieczna. W Pradze znajdowały się oddziały wojskowe złożone w dużej mierze z żołnierzy nieposługujących się językiem czeskim. Dochodziło do konfliktów z manifestantami, którzy żądali od wojskowych zdejmowania austriackich oznaczeń. Przez pewien czas realnie groziła interwencja wojska. Ostatecznie udało się jednak osiągnąć porozumienie. Wojsko nie zaatakowało demonstrantów, a w utrzymaniu porządku pomagały między innymi patrole Sokoła i robotniczych organizacji gimnastycznych. Pierwsza ustawa nowego państwa Jeszcze tego samego dnia, w Miejskim Domu Reprezentacyjnym, Komitet Narodowy zajął się stworzeniem podstaw prawnych nowego państwa. To właśnie w tym budynku, który kilka godzin wcześniej stał się centrum nowej władzy, przyjęto pierwszą ustawę Czechosłowacji. Projekt pierwszej ustawy przygotował Alois Rašín. Do czterech polityków działających od rana w Pradze – Rašína, Švehli, Stříbrnego i Soukupa – dołączył słowacki polityk Vavro Šrobár. Właśnie ta piątka przeszła do historii jako „muži 28. října” – mężowie 28 października. Pierwsza ustawa nowego państwa rozpoczynała się od prostego, ale niezwykle wymownego zdania: „Samostatný stát československý vstoupil v život.” czyli: „Samodzielne państwo czechosłowackie rozpoczęło swoje istnienie.” Dalsza część ustawy miała przede wszystkim zapewnić ciągłość funkcjonowania państwa. Dotychczasowe przepisy i administracja miały nadal obowiązywać, dopóki nowe władze ich nie zmienią. Było to niezwykle praktyczne rozwiązanie. Państwo zmieniło się w ciągu jednego dnia, ale urzędy, sądy i codzienne życie nie mogły po prostu przestać działać. Jeden dzień, który zmienił Pragę 28 października 1918 roku nie był więc starannie wyreżyserowaną ceremonią narodzin Czechosłowacji. Był mieszaniną przygotowanej wcześniej akcji politycznej i wydarzeń, których nikt do końca nie kontrolował. Najpierw czterej politycy przejęli Instytut Zbożowy w Lucernie. Chwilę później przed redakcją „Národní politika” przy Václavské náměstí 15 mieszkańcy błędnie odczytali wiadomość o rozmowach pokojowych jako kapitulację Austro-Węgier. Tłumy wyszły na ulice. Komitet Narodowy przejął policję i administrację, Isidor Zahradník spontanicznie ogłosił niepodległość przy pomniku św. Wacława, a następnie Stříbrný i Soukup oficjalnie uczynili to parę set metrów dalej. W Obecním domu organizowano tymczasem funkcjonowanie nowej władzy. Jeszcze tego samego ranka wszystkie te miejsca znajdowały się w monarchii austro-węgierskiej. Wieczorem znajdowały się już w nowym państwie czechosłowackim. Odkrywaj Pragę razem z nami Historia Pragi kryje się nie tylko w podręcznikach, ale przede wszystkim na jej ulicach, placach i w budynkach, obok których każdego dnia przechodzą tysiące ludzi. Plac Wacława, Lucerna czy Miejski Dom Reprezentacyjny wyglądają zupełnie inaczej, kiedy wiemy, jakie wydarzenia rozgrywały się tutaj ponad sto lat temu. Jeżeli chcecie poznać Pragę właśnie w taki sposób – poprzez jej historię, ciekawostki, niezwykłe postacie i miejsca, które były świadkami najważniejszych wydarzeń – zapraszamy na nasze wycieczki po Pradze z polskim przewodnikiem. Podczas naszych spacerów pokazujemy nie tylko najważniejsze zabytki, ale również opowiadamy historie, dzięki którym można lepiej zrozumieć Czechy, Pragę i jej mieszkańców. Sprawdźcie program naszych wycieczek i wybierzcie trasę dla siebie. Do zobaczenia w Pradze! AutorNazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.
0 Komentarze
Odpowiedz |