Teatr Nostitza w Pradze - historia arystokraty, który podarował miastu scenę Mozarta

W samym sercu praskiego Starego Miasta, zaledwie kilka kroków od Rynku Staromiejskiego, stoi jeden z najpiękniejszych zabytkowych teatrów Europy. Jego elegancka, klasycystyczna fasada nie zdradza od razu, jak niezwykłe wydarzenia rozgrywały się za jego murami. To właśnie tutaj Wolfgang Amadeusz Mozart osobiście dyrygował premierą swojego Don Giovanniego, a praska publiczność oklaskiwała dzieła, które przeszły do historii muzyki.

Dzisiaj budynek nosi nazwę Teatru Stanowego, ale pierwotnie znany był jako Teatr Nostitza. Jego powstanie zawdzięczamy człowiekowi, który wierzył, że teatr powinien być czymś więcej niż rozrywką dla arystokracji - hrabiemu Franciszkowi Antoniemu Nostitzowi-Rieneckowi.

Kim był hrabia Franciszek Antoni Nostitz?

Franciszek Antoni Nostitz-Rieneck (1725-1794) był jednym z najbardziej wpływowych arystokratów w Czechach. W latach 1782-1787 pełnił funkcję najwyższego burgrabiego Królestwa Czech, czyli stał na czele administracji całego kraju i był najwyższym przedstawicielem władzy cesarskiej w Czechach.

Choć pochodził z niemieckojęzycznej rodziny arystokratycznej, uważał Czechy za swoją ojczyznę. Był wielkim miłośnikiem sztuki i nauki, wspierał rozwój kultury i chciał, aby Praga stała się jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych Europy.

W XVIII wieku teatr nie służył jedynie rozrywce. Zgodnie z ideałami oświecenia miał również kształcić społeczeństwo, rozwijać jego wrażliwość i przekazywać wartości moralne. Nostitz postanowił wcielić te idee w życie, finansując budowę nowoczesnego teatru, który mógłby konkurować z najlepszymi scenami Europy.

Budowa teatru, która wywołała protesty

Realizacja ambitnego projektu nie była łatwa. Nostitz wybrał działkę w centrum Starego Miasta, w pobliżu Uniwersytetu Karola i istniejącego już teatru w Kotcach.

Pomysł spotkał się z protestami. Władze miejskie obawiały się konkurencji dla swojego teatru, a sprzeciw zgłaszali również przedstawiciele uniwersytetu i właściciele sąsiednich nieruchomości. Hrabia miał jednak potężnego sojusznika - oświeconego cesarza Józefa II, który wyraził zgodę na budowę.

Kamień węgielny położono 7 czerwca 1781 roku. Podczas kopania fundamentów robotnicy znaleźli niewielkie naczynie zawierające srebrne monety, co uznano za dobrą wróżbę.

Projekt powierzono architektowi Antonínowi Haffeneckerowi. Budowa trwała niespełna dwa lata, a koszty przedsięwzięcia znacznie przekroczyły początkowe założenia. Powstał jednak jeden z najnowocześniejszych teatrów ówczesnej Europy, mogący pomieścić około tysiąca widzów.

Teatr poświęcony ojczyźnie i muzom

Uroczyste otwarcie teatru nastąpiło 21 kwietnia 1783 roku. Pierwszym przedstawieniem była tragedia Emilia Galotti niemieckiego dramaturga Gottholda Ephraima Lessinga.

Nad wejściem do budynku umieszczono łacińską inskrypcję Patriae et Musis, czyli „Ojczyźnie i Muzom”. Napis ten można podziwiać do dzisiaj. Doskonale oddaje on ambicje fundatora, który chciał stworzyć instytucję służącą zarówno sztuce, jak i społeczeństwu.

Początkowo na scenie dominowały przedstawienia niemieckojęzyczne oraz włoskie opery. Pierwsze spektakle w języku czeskim pojawiły się w 1785 roku. Z czasem teatr stał się również ważnym miejscem rozwoju czeskiej kultury narodowej.

Mozart i największy triumf Teatru Nostitza

Najbardziej znany rozdział w historii teatru rozpoczął się zaledwie cztery lata po jego otwarciu.

W styczniu 1787 roku do Pragi przyjechał Wolfgang Amadeusz Mozart. Jego opera Wesele Figara, która w Wiedniu nie zdobyła spodziewanego uznania, w Pradze odniosła ogromny sukces. Praska publiczność zachwycała się muzyką kompozytora, a sam Mozart był pod wrażeniem entuzjazmu mieszkańców miasta.

To właśnie dla Pragi skomponował kolejną operę - Don Giovanni.

29 października 1787 roku na scenie Teatru Nostitza odbyła się światowa premiera tego dzieła. Mozart osobiście dyrygował orkiestrą, a przedstawienie stało się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii opery.

Cztery lata później, w 1791 roku, teatr gościł kolejną światową premierę dzieła Mozarta - Łaskawość Tytusa (La clemenza di Tito), przygotowanego z okazji koronacji Leopolda II na króla Czech.

Od Teatru Nostitza do Teatru Stanowego

Choć teatr przyniósł swojemu fundatorowi prestiż, jego utrzymanie było kosztownym przedsięwzięciem. Po śmierci hrabiego w 1794 roku budynek pozostał własnością rodziny, ale już w 1798 roku jego syn Fryderyk sprzedał go stanom czeskim za 60 tysięcy złotych reńskich.

Od tego momentu teatr zaczął funkcjonować jako Teatr Stanowy.

W kolejnych dziesięcioleciach teatr odegrał ważną rolę w rozwoju czeskiej kultury. W 1826 roku wystawiono tutaj Dráteníka Františka Škroupa, uznawanego za pierwszą nowoczesną operę czeską. Ten sam kompozytor napisał również muzykę do sztuki Fidlovačka Josefa Kajetána Tyla, której premiera odbyła się w teatrze w 1834 roku. To właśnie podczas tego przedstawienia po raz pierwszy zabrzmiała pieśń Kde domov můj („Gdzie jest mój dom”), która z czasem stała się hymnem Czech.

Po II wojnie światowej teatr otrzymał imię czeskiego dramaturga Josefa Kajetána Tyla. Do historycznej nazwy Teatr Stanowy powrócono w 1990 roku.

Nie tylko teatr - inne ślady Nostitza w Pradze

Franciszek Antoni Nostitz pozostawił po sobie znacznie więcej niż słynny teatr. Na praskiej Małej Stronie, przy placu Maltańskim, do dziś stoi monumentalny barokowy Pałac Nostitzów, który przez niemal trzy stulecia należał do jego rodziny. Obecnie mieści się w nim czeskie Ministerstwo Kultury.

W pałacu znajdowała się jedna z najważniejszych prywatnych bibliotek w Czechach, licząca tysiące woluminów. Korzystał z niej między innymi Josef Dobrovský, wybitny językoznawca i jeden z twórców czeskiego odrodzenia narodowego, który przez wiele lat pracował jako wychowawca synów hrabiego. Nostitz zatrudniał również historyka Františka Martina Pelcla, późniejszego pierwszego profesora języka czeskiego na Uniwersytecie Praskim.

Z rodziną Nostitzów związany jest także pobliski Ogród Nostitzów, którego część weszła później w skład dzisiejszego parku Kampa. Nazwisko rodu zachowało się również w nazwie ulicy Nosticovej, biegnącej obok pałacu.

Warto więc pamiętać, że człowiek, który podarował Pradze teatr Mozarta, był również mecenasem nauki i sztuki, a jego działalność odegrała ważną rolę w życiu kulturalnym XVIII-wiecznych Czech.

Teatr Nostitza dzisiaj - żywa historia Pragi

Teatr Stanowy pozostaje jedną z najważniejszych scen Pragi i częścią czeskiego Teatru Narodowego. W jego repertuarze nadal można znaleźć opery Mozarta, a zabytkowe wnętrza przypominają czasy, kiedy praska publiczność po raz pierwszy usłyszała Don Giovanniego.

Co szczególnie niezwykłe, teatr zachował swój historyczny charakter i nadal służy celom, dla których został wybudowany w XVIII wieku. Jest jednym z nielicznych zachowanych europejskich teatrów, w których osobiście występował i dyrygował Mozart.

Podczas spacerów po praskim Starym Mieście często mijamy zabytki, których historia sięga setek lat. Teatr Nostitza jest jednak szczególny. Nie tylko przetrwał kolejne epoki, lecz także do dzisiaj pełni funkcję, dla której został wzniesiony ponad 240 lat temu.

To właśnie dzięki ambicji jednego arystokraty Praga zyskała scenę, na której narodziło się jedno z największych arcydzieł światowej opery.

Autor

Nazywam się Michał Dzieńdziura i jestem licencjonowanym przewodnikiem po Pradze. W czeskiej stolicy mieszkam nieprzerwanie od 2011 roku, a od 2016 roku zawodowo oprowadzam polskich turystów. Jestem autorem przewodnika „Praga. CITYbreak”, wydanego w 2026 roku nakładem Wydawnictwa SBM, oraz członkiem międzynarodowego stowarzyszenia Przewodnicy bez Granic. Zapraszam do wspólnego odkrywania Pragi, a także innych niezwykłych miejsc na świecie wraz z zaprzyjaźnionymi przewodnikami z naszej międzynarodowej sieci.